o językach

O akcentach, zaufaniu i trochę o dyskryminacji

Słyszeliście o lingwicyzmie? To pojęcie oznacza dyksryminację ze względu na język. Wprowadziła je fińska badaczka Tove Skutnabb-Kangas, która zajmuje się językami mniejszości i sprawiedliwością społeczną. Jest także autorką pojęcia ‘linguistic genocide’ i (językobójstwo, ludobójstwo językowe) i praw językowych. Aktywnie działa przeciw dyskryminacji językowej i różnorodności językowej w edukacji, zachęcam do zapoznania się z jej pracami.

Dyskryminacja ze względu na język ma wiele postaci. Może przejawiać się jako zabranianie używania języka mniejszości w szkole na przerwie. Nauczycielka tureckiego jako dziedziczonego w niemieckiej szkole opowiadała, jak nauczyciel zwrócił uwagę jej i jej uczennicy, że powinny mówić po niemiecku. Nauczycielka jednak była przygotowana na takie uwagi, dlatego miała ze sobą statut szkoły, który jasno mówił, że i ona, i jej uczennica mają prawo rozmawiać po turecku (Ayten & Atanasoska, 2020: 163-164).

John Baugh w rozdziale Linguistic Profiling and Discrimination wspomina o tym, jak dyskryminacja ze względu na język przecina się z innymi formami dyskryminacji, m.in. ze względu na kolor skóry czy pochodzenie. Jeśli jesteś zainteresowany*a mieszkaniem w Waszyngtonie i dzwonisz do pewnej agencji nieruchomości, ale brzmisz jak osoba o czarnym kolorze skóry lub pochodząca z Ameryki Południowej, to pracownik po drugiej stronie raczej Ci odpowie, że nie ma wolnych mieszkań (Baugh, 2018).

Terminem bliskim lingwicyzmowi jest akcentyzm, czyli dyskryminacja i uprzedzenia ze względu na akcent. Mogą one dotyczyć akcentów istniejących w ramach jednego języka lub akcentów tzw. nienatywnych użytkowników i użytkowniczek języka. Oczywiście lingwicyzm i akcentyzm są ze sobą sprzężone, myślę, że można uznać akcentyzm za rodzaj lingwicyzmu. Ciężko też wyjaśnić, czym w ogóle jest akcent, ale każdy go ma i nie wdając się w szczegóły, w takim codziennym rozumiemiu akcent oznacza to, jak mówimy i w jaki sposób realizujemy poszczególne dźwięki. Naukami, które szczegółowo badają poszczególne dźwięki języka są fonetyka i fonologia.

W socjolingwistyce akcent ma duże znaczenie, ponieważ, jak zapewne wiecie, ta dziedzina zajmuje się m.in., jak ludzie postrzegają jakieś zjawiska językowe, a akcent jest dość ważnym elementem, ponieważ na jego podstawie można wywnioskować, skąd ktoś jest.

Obcy akcent i zaufanie

W jednym z wniosków z badania przeprowadzonego w 2010 był fakt, że mamy tendencję nie ufać informacjom, jeśli słyszymy je od osób, które mają obcy akcent (Lev-Ari & Keysar, 2010) i to niezależnie od tego, czy czyjś obcy akcent nam się podoba czy nie lub czy jesteśmy uprzedzeni względem obcokrajowców. Obcy akcent może być po prostu trudniejszy do przetworzenia.

Niedawno ukazało się badanie, które potwierdziło ten wniosek ale miało także dodatkowy cel. Autorki, Katarzyna Baduch-Grabka i Shiri Lev-Ari chciały sprawdzić, czy tę nieufność wobec obcego akcentu można w jakiś sposób zniwelować. Przeprowadziły eksperyment, w którym udział wzięło 220 osób. Osoby uczestniczące nie wiedziały oczywiście, że badanie dotyczy akcentów i w pierwszej części zostały podzielone na dwie grupy. Pierwsza z nich słuchała jak osoby polskiego pochodzenia opowiadają historie po angielsku, druga grupa słuchała z kolei historii opowiadanych przez Brytyjczyków też oczywiście po angielsku. Potem wszystkim kazano wysłuchać osób polskiego i brytyjskiego pochodzenia. Badanie potwierdziło, że generalnie mniej ufamy informacjom, jeśli ktoś je mówi z obcym akcentem, ale przez wystawienie na ten akcent to uprzedzenie można zmniejszyć. Grupa, która początkowo słuchała osób tylko polskiego pochodzenia mówiących po angielsku, w drugiej części eksperymentu lepiej rozumiała osoby z polskim akcentem i co więcej – bardziej ufała ich wypowiedziom. A więc wystawienie na jakieś zjawisko jest w stanie zmniejszyć nasze uprzedzenia. Kto by pomyślał ;).

Najsmutniejsze jest to, że dyskryminacja ze względu na sposób mówienia czy język jest bardzo często nieuświadomiona, z drugiej strony dotyczy to głównie jednojęzycznych środowisk i jak ostrzega jeden z ważniejszych socjologów języka, Suresh Canagarajah, osoby, które nie są otwarte na inne akcenty mogą po prostu stracić wiele na rynku pracy.

Dyskryminacja ze względu na język to zdecydowanie rozległy temat, a akcenty są jedynie jego częścią. Z drugiej strony to właśnie na akcent jako pierwszy zdradza informacje o naszym pochodzeniu czy pierwszym języku, a dla laików jest miarą znajomości języka. Może właśnie dlatego ludzie się fiksują właśnie na nim. Brak obcego akcentu jest przecież czymś porządanym, a silny akcent to raczej nie jest powód do dumy. Ciekawe też jest, że na lekcjach języków obcych często pomija się ćwiczenia fonetyczne. Mówię to z perspektywy nauczycielki i uczennicy. Moi uczniowie często nie traktowali poważnie tych ćwiczeń i prosili, by je pomijać, a ja na lekcji niemieckiego miałam tylko ćwiczenia z wymowy ŋ i umlautów. Wydaje mi się, że w rozmowe o akcencie przeplata się kilka rzeczy. Z jednej strony prawidłowa wymowa ułatwia komunikację i fajnie jest mieć piękny akcent, z drugiej strony jego brak nie powinien powodować uprzedzeń.

Bibliografia

Ayten, A.C. & Atanasoska, A. (2020) “Turkish is a Stepchild.” A Case Study of Language Policies in North Rhine Westphalia, Germany. Heritage Language Journal, 17(2).  https://doi.org/10.46538/hlj.17.2.3 

Boduch-Grabka, K. & Lev-Ari, S. (2021).Exposing Individuals to Foreign Accent Increases their Trust in What Nonnative Speakers Say. Cognitive Science 45 (2021) e13064. DOI: 10.1111/cogs.13064

Baugh, J. (2018) Linguistic Profiling and Discrimination. In O. Garcia, N. Flores & M. Spotti, The Oxford Handbook of Language and Society. DOI: 10.1093/oxfordhb/9780190212896.013.13

Lev-Ari, S., & Keysar, B. (2010). Why don’t we believe non-native speakers? The influence of accent on credibility. Journal of Experimental Social Psychology, 46(6), 1093–1096

Artykuł o „lingwistycznym rasizmie”: The pervasive problem of ‚linguistic racism’

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s